Dưới chân đèo Hải Vân, nơi vách đá sừng sững gieo mình xuống mặt sóng vịnh Đà Nẵng, tồn tại một quần thể di tích lịch sử đặc biệt: trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng. Nằm sóng đôi bên bờ biển Nam Ô, hai công trình này từng là bộ đôi “khí – tài” không thể tách rời, gánh vác sứ mệnh bảo vệ cửa ngõ phía Bắc của triều đình nhà Nguyễn.
- Mạch máu thông tin và lá chắn thép
Vào đầu thế kỷ 19, dưới triều vua Minh Mạng, con đường thiên lý Bắc – Nam được mở rộng để kết nối dải giang sơn. Trong hệ thống ấy, trạm Nam Chơn ra đời như một mắt xích bưu chính quân sự hỏa tốc. Nơi đây không chỉ là điểm dừng chân đổi ngựa cho các phu trạm mang tin tức giữa Kinh đô Huế và các tỉnh phía Nam, mà còn là trụ sở liên lạc tác chiến được bao bọc bởi tường đá kiên cố và hào sâu.
Nằm ngay sát bên trạm Nam Chơn, đồn Chơn Sảng đóng vai trò là lá chắn phòng thủ kiên cố. Được trang bị hệ thống thần công chĩa thẳng ra biển, đồn Chơn Sảng án ngữ ngay vị trí yết hầu để kiểm soát các luồng tàu thuyền tiến vào vịnh. Sự kết hợp giữa Nam Chơn và Chơn Sảng tạo nên một thế trận liên hoàn độc đáo: Nam Chơn là “chiếc tai mắt” nhanh nhạy truyền tin khẩn, còn Chơn Sảng là “nắm đấm” trực tiếp đánh trả kẻ thù.
- Dấu ấn hào hùng trong lửa đạn (1858–1860)
Mùa thu năm 1858, khi tiếng súng thần công của liên quân Pháp – Tây Ban Nha gầm vang trên biển Đà Nẵng, bộ đôi di tích lập tức bước vào những ngày tháng rực lửa.
Mỗi khi tàu chiến đối phương xuất hiện hay phát súng giao tranh nổ ra tại đồn Chơn Sảng, tin tức lập tức được trạm Nam Chơn truyền theo chân ngựa trạm vượt đèo Hải Vân về Huế. Ngược lại, những chỉ dụ khẩn cấp từ triều đình cũng theo trạm Nam Chơn giội về để tướng sĩ đồn Chơn Sảng kịp thời ứng biến. Nhờ sự phối hợp nhịp nhàng và tinh thần kiên cường dưới sự chỉ huy của các danh tướng như Nguyễn Tri Phương, quân dân ta đã dựa vào thế núi hào sâu để chặn đứng âm mưu vượt đèo Hải Vân của giặc.
Tháng 3 năm 1860, sau gần hai năm sa lầy và thất bại trước chiến thuật phòng thủ kiên cố, quân Pháp buộc phải rút hoàn toàn khỏi mặt trận Đà Nẵng. Trước khi rút chạy, kẻ thù đã cay đắng dùng chất nổ đánh phá dữ dội cả đồn Chơn Sảng lẫn trạm Nam Chơn nhằm xóa sạch bờ cõi phòng thủ này.
- Đánh thức di sản dưới chân Hải Vân
Trải qua hơn một thế kỷ bị cây rừng và rêu phong phủ kín, những cuộc khai quật khảo cổ gần đây đã lật mở lại trang sử hào hùng dưới lớp đất đá. Nền móng đá xếp hình vuông thuần Việt, hệ thống hào sâu và những mảnh đạn thần công còn sót lại tại cả trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng đã phát lộ trong trạng thái nguyên vẹn hiếm có.
Không còn nằm yên dưới bóng núi, quần thể hai di tích Nam Chơn – Chơn Sảng đang đứng trước một chương mới. Trong thời gian tới, Đà Nẵng sẽ tiến hành quy hoạch và trùng tu bài bản hai công trình này, kết nối thành một điểm đến văn hóa – lịch sử liên hoàn. Nơi đây hứa hẹn sẽ trở thành không gian khám phá hấp dẫn, đón du khách và thế hệ trẻ đến tham quan, tận mắt chứng kiến kiệt tác phòng thủ thời Nguyễn và lắng nghe câu chuyện giữ nước hào hùng bên sóng biển Hải Vân.
Theo dấu những công trình phòng thủ dưới chân đèo Hải Vân: Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn – những chứng tích lịch sử cần được nhận diện, gìn giữ và tiếp tục giải mã. (Nguồn: Viện Khảo Cổ Học)